Nhập từ khóa và ấn Enter

Thời đại của những chuyên gia đã qua

Thời đại của những chuyên gia đã qua
Xuân Cù
Xuân Cù 25 February 2019

Những người có thể kết hợp các kỹ năng một cách độc đáo sẽ là những người giải quyết vấn đề, người lãnh đạo và thay đổi tương lai

Câu hỏi nhanh: Điểm chung của Leonardo Da Vinci, Julie Taymor, và Donald Glover là gì? Họ đều tài năng và trí tuệ, tất nhiên rồi. Nhưng không chỉ có thế, kiến thức và thành tích của họ còn trải rộng trên nhiều lĩnh vực, mà ngày nay chúng ta vẫn nhắc về họ như là những chuyên gia đa lĩnh vực (polymath).

Một ví dụ như Taymor, không chỉ là đạo diễn, ông còn là diễn vieb, nhà thiết kế , diễn viên múa chuyên nghiệp. Tên tuổi của ông được biết đến nhờ thành công rực rỡ khi chuyển thể thành công bộ phim The Lion King (Vua sư tử) thành một vở nhạc kịch cùng tên. Hay như Glover, diễn viên từng đạt giải Emmy, ông không chỉ là một diễn viên mà còn là đạo diễn, nhà văn, rapper, DJ, diễn viên hài. Da Vinci-người đàn ông sống trong thời phục hung này không chỉ là một danh họa xuất sắc, mà ông còn là một nhà thiên văn học, một kỹ sư, nhà sinh học, nhà phát minh vĩ đại ở rất nhiều lĩnh vực.

Cả ba đã phá vỡ hiện trạng và bất chấp một thế giới ngày càng có sự chuyên môn hóa một cách sâu sắc, họ vẫn là những người hấp dẫn nhất hành tinh bởi sự am hiểu sâu rộng về mọi lĩnh vực. Họ được gọi là những Polymath.

Trên thực tế, tôi tin rằng tương lai của chúng ta được định hình bởi các Polymath. Họ là những nhà sáng tạo tổng thể, định hình làn sóng công nghệ, khoa học-kĩ thuật tiếp theo.

 

Định nghĩa về Polymath

Đây là một khái niệm dễ hiểu nhưng rất khó để viết ra. Theo từ điển Oxford, Polymath là một người có kiến thức rộng hoặc nghiên cứu chuyên sâu nhiều lĩnh vực.

Đây là thuật ngữ bắt nguồn từ “Polumathēs” một từ ngữ Hy Lạp cổ đại đầu thế kỷ 17, có nghĩa là “học rộng”. Định nghĩa này được sử dụng một cách khá bừa bãi, nó có thể dành để nói về bất cứ ai có nhiều sở thích (Hobbyist), hoặc làm giáo dục. Tuy nhiên có một định nghĩa khác mang ý nghĩa sâu sắc hơn.

Nhà hóa học kiên nhà sáng tác Carl Djerassi từ đại học Standford  cho rằng có một sự phân chia rõ ràng giữa một người Polymath với một người có nhiều sở thích. Djerassi nói với tờ The Economist rằng: “Polymath là những người có những hoạt động đa lĩnh vực và đã vượt qua được sự kiểm soát chất lượng nhất định của những chuyên gia cùng ngành. Có nghĩa là, nếu bạn được họ chấp nhận, tôi nghĩ bạn đã đạt đến trạng thái đó thay vì chỉ ở mức nghiên cứu, học hỏi như nhóm người Hobbyist”.

Tác giả Author Michael Simmons đã mở rộng lý luận của Djerassi với giải thích rằng “Một người được coi là Polymath khi người đó có khả năng trong ít nhất 3 lĩnh vực khác nhau và tích hợp chúng thành một bộ kĩ năng thuộc top 1%.”

Thế giới cần các Polymath, và nhóm người này thật hiếm hoi so với dân số toàn cầu. Từ khi chúng ta bắt đầu đi học, chúng ta luôn được khuyến khích theo sự chuyên môn hóa, chọn một con đường và gắn bó với chúng với lý lẽ thông thường rằng, việc chuyên môn hóa sẽ giúp bạn có một công việc ổn định.

Đương nhiên rồi, sẽ vẫn có nhiều lợi ích của sự chuyên môn hóa. Luật sư, bác sĩ, kĩ sư và ngân hàng là những ngành kiếm được rất nhiều tiền từ kiến thức chuyên môn của họ. Không ai muốn cắt mật của mình chỉ vì họ đam mê y học (ý nói là không có ai dại gì mà đánh đổi quá nhiều để theo đuổi một thứ ngoài chuyên môn của họ). Nhưng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy, việc chuyên môn hóa đang là một con đường chết dần.

 

Sự trỗi dạy của trí tuệ nhân tạo

Các chuyên gia dự đoán rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) dần dần sẽ khiến mọi công việc trở nên lỗi thời. Vai trò duy nhất của con người còn lại ở đây chính là tư duy, khả năng giải quyết vấn đề sáng tạo, đổi mới và khả năng cảm xúc. Tương lai của AI tưởng như chỉ có trong khoa học viễn tưởng, nhưng chúng ta đã và đang trải qua sự thay đổi toàn ngành bán hàng trong suốt thời gian vừa qua.

Trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, máy móc đã thay đổi một loạt các tác vụ thủ công. Khi nhu cầu lao động về thể chất ngày cảng giảm, những công việc mới xuất hiện đòi hỏi tư duy chiến lược và chuyên môn kỹ thuật. Tuy nhiên các công việc “văn phòng”, liên quan đến công việc quản lý, hành chính nhân sự hay chuyên môn đang bị loại bỏ bởi các vị trí mới đòi hỏi việc hợp nhất kỹ năng chuyên môn với các kỹ năng công nghệ

Toby Walsh, giáo sư về trí tuệ nhân tạo tại Đại học New South Wales cho rằng “trong 50-100 năm tới, máy móc sẽ trở thành siêu nhân”. Vì vậy thật khó để tưởng tượng ra công việc nào chúng ta có thể làm tốt hơn máy móc, công việc còn lại chính là tạo ra nó”. Không lâu nữa, mọi lĩnh vực sẽ hợp nhất với công nghệ để thay thế những công việc quen thuộc. Đó là nơi mà các Polymath xuất hiện. Và trong nhiều thập kỷ, những đột phá lớn nhất của loài người đã đến từ những nhà tư tưởng Polymath chứ không phải từ những chuyên gia sâu sắc.

Từng đạt giải Nobel, nhà vật lý học Francis Crick đã cho biết nền tảng vật lý của ông đã giúp ông mở khóa cấu trúc DNA và mã di truyền mặc dù trước đó các nhà sinh học đã tuyên bố không thể thực hiện điều này. Richard Feynman đã phát triển học thuyết về điện động lực học khi xem học sinh quay một cái đĩa trên ngón tay. Trớ trêu thay, ý tưởng này lóe lên sau khi ông không còn tập trung vào vật lý nữa.

Hàng trăm câu chuyện tương tự chứng minh rằng sự tập trung vào chuyên môn hóa  hẹp sẽ cản trở cho việc giải quyết vấn đề sáng tạo. Tuy nhiên, đó chính là những thứ mà thế giới hiện đại cần, những người có thể giải quyết những vấn đề phức tạp, pha trộn mọi thứ, từ giao thông đến thiết kế, khoa học, môi trường.

Sự chuyên môn hóa cũng có một nhược điểm khác, nó gây ra hiện tượng cognitive bias (được gọi là thiên kiến xác nhận- chỉ con người có xu hướng thu nhận thông tin một cách có chọn lọc, diễn giải thiên vị và thường đi kèm với sự từ chối xem xét các góc nhìn khác). Khi chúng ta sử dụng các phím tắt tinh thần, hoặc dựa vào các kiểu suy nghĩ quen thuộc, chúng ta sẽ bỏ qua các giải pháp có thể . Điển hình như là hiệu ứng đoàn tàu (bandwagon effect) là một kiểu thiên kiến xác nhận, xảy ra khi mọi người (có phần hơi mù quáng) làm theo những gì người khác đang làm hoặc đang nghĩ. Chúng ta đang thấy hiện tượng này xảy ra giữa các đảng chính trị, người hâm mộ thể thao, các nhóm tôn giáo, thậm chí cả cộng đồng khoa học.

Nhà sáng lập Kyle Wiens- Wiens cũng tin rằng việc chuyên môn hóa nghiêm ngặt là quá hạn chế. Ông đã viết trong Harvard Business Review rằng : “Chúng tôi khuyến khích các  kỹ thuật viên của chúng tôi học lập trình. Chúng tôi đẩy họ ra khỏi các chuyên ngành đặc biệt của chính họ, để học tập thêm về những thứ xung quanh.”

Trong công ty của tôi- JotForm cũng thế, nhân viên của tôi được chia vào hoạt động ở các nhóm nhỏ, đa chức năng. Mỗi nhóm hoạt động như một công ty, họ tự đưa ra quyết định và thời gian thực thi. Các nhóm này cũng bao gồm các vai trò khác nhau, bao gồm một nhà thiết kế chính, người làm việc với các nhà phát triển UX, UI, CSS, các nhà khoa học dữ liệu, và bất kì nhân sự nào cần thiết khác. Quá trình mở rộng các tài năng cá nhân luôn làm cho các dự án trở nên thú vị hơn.

Jake Chapman, người sáng lập Gelt Venture Capital, đã chia sẻ trên tờ TechCrunch rằng “Là một nhà đầu tư, nếu phải lựa chọn một nhóm hoàn hảo, thì đó sẽ là những nhóm của những ngôi sao rock-star, và mỗi người trong đó chính là một chuyên gia giải quyết các vấn đề nhất định”.

Một Polymath thực sự luôn có được sự am hiểu sâu sắc trong ít nhất hai lĩnh vực khách nhau. Với tương lai của AI, tôi nghi ngờ rằng  một trong những lĩnh vực đó sẽ luôn là công nghệ. Vậy làm thế nào để chúng ta có thể phát triển chuyên môn nhiều lĩnh vực. Chapman tin rằng, nguyên tắc  Pareto chính là chìa khóa cho ván đề này.

 

Làm thế nào để trở thành một Polymath

Nguyên tắc Pareto(80/20), được phát triển bởi nhà kinh tế người Ý Vilfredo Pareto, cho rằng 80% hậu quả bắt nguồn từ 20% nguyên nhân. Nguyên tắc này đã được áp dụng trên nhiều lĩnh vực, nhưng nó thực sự tỏa sáng khi chúng ta đang cố gắng nhuần nhuyễn một lĩnh vực nào đó mới. Ví dụ nhà đa ngôn ngữ Benny Lewis khuyên các sinh viên rằng họ nên tập trung vào 300 từ hay sử dụng trong ngôn ngữ mới mà họ đang học, chúng sẽ đại diện cho khoảng 65%  các từ họ sử dụng trong bất kì cuộc nói chuyện nào trong tương lai.

Quay trở lại với Chapman, ông tin rằng việc học tập đa dạng xảy ra trong 5 giai đoạn, kể từ khi chúng ta còn là một đứa trẻ đến khi chúng ta trở thành những bậc thầy. Nếu chúng ta cho rằng quá trình trở thành bậc thầy mất 20 năm, thì 80% của việc thành thạo một thứ gì đó(tạm gọi là level 1 dưới level master 1 bậc) được thực hiện trong 20% thời gian cần thiết để đạt được cấp đội cao nhất. Và cuối cùng, với phép tính đơn giản, chúng ta chỉ mất 0,16% trong cũng 20 năm đó (tương đương với 12 ngày) để đạt đc 80% của level 1- ở ngưỡng chúng ta đã tương đối thành thạo về công việc hay lĩnh vực đó.

Rốt cuộ, bài toán này chỉ muốn nói lên rằng: không bao giờ là quá muộn để thông thạo cơ bản một chủ đề nào đó. Nếu chúng ta muốn trở thành 1 Polymath, chúng ta có thể tạo ra một sự nghiệp hấp dẫn bằng cách đa dạng hóa việc học tập của mình. Ví dụ, một người đã mất 4 năm để theo học thiết kế đồ họa và đạt được trình độ có thể làm việc, anh ta cũng có thể học thêm việc nghiên cứu sáng tác âm nhạc, để pha trộn hai thứ này thành một loại kỹ năng độc đáo.

Điều này quả thực không dễ dàng, nhưng tin tôi đi, đây là thời điểm tốt hơn bất kì thời khắc nào trong lịch sử để bạn có thể thực hiện nó. Các tài nguyên như iTunesU, Khan Academy, Skillshare và edX cho phép bạn có thể học bất cứ điều gì từ vẽt tay đến lượng giác và bạn chỉ cần ngồi thỏa mái trên chiếc ghế của mình.

Chúng ta ngày càng có nhiều lựa chọn, nhưng có một điều rõ ràng rằng trong thời đại phát triển nhanh chóng này, mỗi người chúng ta hãy luôn giữ một Polymath bên trong mình . Những người có thể kết hợp các kỹ năng một cách độc đáo sẽ là những người giải quyết vấn đề, người lãnh đạo và thay đổi tương lai.

Theo Xuân Cù biên tập từ Entrepreneur.com


Có thể bạn quan tâm